اخلاق اقتصادی از نظر وبر
انگیزه های عقلانی برای عمل هستند. (نک. وبر،303:1384) اما به طور مفصل تری می
توان گفت، اخلاق اقتصادی در واقع ارزشهای دینی حاکم و جهت دهنده به فعالیت های
اقتصادی جوامع انسانی است.
مسلمانان در دوره طلایی اسلام و بین قرون سوم تاششم هجری قمری سردمداران پیشرفت علمی و اقتصادی در جهان محسوب می شدند.که البته این پیشرفت ها تحت تاثیر اخلاق اقتصادی دین اسلام ایجاد شده بود.در قرآن در مورد دنیا اگر چه در نکوهش دنیا و پستی آن آیاتی وجود دارد اما آیاتی نیز وجود دارد که بر ارزشمندی دنیا و سعادت دنیوی تاکید می کند.این رویکرد قران به دنیا می تواند و این قابلیت را دارد تا برای حرکت کردن مسلمانان به سمت توسعه و نوسازی مورد عنایت قرار گیرد.همانطور که در قرون سوم تا ششم این دنیا ارزشی در جهان اسلام وجود داشته و در پیشرفت مسلمین اثر گذار بوده است . به همین ترتیب تاکید دین اسلام بر خرد گرایی و نیز تاکید بر کسب علم و دانش که در متن قرآن به آن تاکید فراوانی شده است و در عصر طلایی اسلام نهضت ترجمه را در بین مسلمین ایجاد کرده ، به عنوان یک از پیش نیاز های توسعه و پیشرفت اقتصادی می تواند همگام با نیاز های روز در جهت پیشرفت و توسعه ملل مسلمان و کشورهای اسلامی مورد تاکید و توجه دوباره قرار گیرد همچنان که مسلمانان کشورهای ایران ، مالزی ، ترکیه و برخی دیگر از کشورهای اسلامی در این مسیر به پیشرفتهای بسیاری دست یافتند و در این بین با استفاده از علم و تقویت نظام دانشگاهی و آموزشی کشورهای خود در مسیر توسعه حرکت کرده اند و این راه می تواند الگوی مناسبی برای سایر کشورهای اسلامی باشد. اهمیت توجه به علم و دانش به حدی است که بسیاری از اندیشمندان این عامل را مهمترین عامل از برای رسیدن به توسعه می پندارند. (نک.ازکیا،62:1377)توصیه دین اسلام به تجارت به عنوان شیوه تولید برترسبب شده تا عملاً شرایط ظهور انسان های برون گرا و جهانی اندیش در بطن ملل مسلمان شکل بگیرد. تجار مسلمان در اوج تمدن اسلامی به دور ترین نقاط دنیا سفر می کردند.ایرانیان و اعراب مسلمان در چین ، اندونزی ، هند ، اروپا و سایر نقاط جهان پراکنده شده و موجبات پیشرفت های اقتصادی عظیمی را در کشورهای هدف سبب شدند. ایرانیان مسلمان در زنگبار( عمدتاً شیرازیها) سبب دگرگونی و بهبود اقتصادی این سرزمین را در سواحل شرقی آفریقا فراهم کردند و البته در این بین بسیاری از آفریقایی های منطقه بواسطه صداقت و تلاش این گروه به اسلام گرویدند و در جهت سازندگی کشورشان بیشتر تلاش از خود نشان دادند.برون گرایی به عنوان پیشنیاز توسعه در بطن دین اسلام وجود داشته و دارد و در عصر حاضر نیز می تواند برای مسلمین به عنوان یک ابزار قوی برای رسیدن به توسعه مورد استفاد قرار گیرد.تاکید دین اسلام برنظم از این جنبه قابل توجه است که این عامل از ارکان تشکیل بوروکراسی مدرن ونیز از پیشنیاز های رسیدن به توسعه و پیشرفت محسوب می شود.رسیدن به سطح توسعه یافتگی بدون ایجاد نظم در همه ارکان زندگی و حرکت در جهت مدرنیزاسیون امکان پذیر نیست و اسلام در درون خود این ارزش مثبت اقتصادی را در خود جای داده است که باید بیشتر توسط مفسرین و اندیشمندان مورد توجه و در زندگی روزمره و همه سطوح برای رسیدن به توسعه و پیشرفت مورد استفاده همه جانبه قرار گیرد.همچنین تاکید بر همکاری و تعاون که در دین اسلام بر آن تاکید زیادی شده است در طول تاریخ از مهمترین عناصر فراهم آرونده مشارکت اجتماعی مسلمانان در فعالیت های اقتصادی اجتماعات مسلمان بوده است. مشارکت اجتماعی از سوی راجرز و بسیاری دیگر از احبنظران توسعه به عنوان عنار لازم برای رسیدن به توسعه شناخته شده است. رشد بخش سوم و سازمان های خیریه در غرب و ممالک توسعه یافته بیانگر اهمیت مشارکت اجتماعی و همکاری مردم در زندگی اجتماعی جهت دستیابی و حرکت در مسیر توسعه پایدار است.عقلانیت اقتصادی و جستجوی حداکثر سود به تعبیر وبر از پیش نیاز های سرمایه داری و توسعه صنعتی شناخته شده است. در اسلام این جستجوی حداکثر سود منع نشده است بلکه به تعبیری این جستجوی حداکثر سود تنها در صورتی مجاز پنداشته شده است که نخست از طریق کسب و کار حلال و شرعی ایجاد شده باشند و دوم اینکه از قبال دستیابی به حداکثر سود آسیبی به سایر اقشار جامعه وارد نشود.کسب حداکثر سود به تعبیر وبر در بین همه انسان ها وجود دارد و اینگونه نیست که مشخصه صرف انسان پروتستان غربی باشد و اسلام نیز با شروط فوق با ان موافق است چرا که لازمه و محرک فعالیت های اقتصادی محسوب می شود.در مورد عنصر ارزشمندی کار و تلاش دین اسلام کار یدی را بسیار ارزشمند می پندارد. سیره و زندگی شخص پیامبر و نزدیکان وی سبب شده تا الگوی مناسبی در این زمینه وجود داشته باشد. بدون شک دستیابی مسلمین به تمدن اسلامی بدون وجود روحیه کار و تلاش میسر نبوده است.اسلام با صرف سخت بودن کار برای ارزشمندی آن مخالف است اما با تقدس بخشیدن به کار و همردیف کردن کار و تلاش در صف جهاد و عبادت موجب ایجاد روحیه مضاعف در بین مسلمانان در طول تاریخ شده است و این عامل هم اکنون نیز با نیاز های لازم برای رسیدن به توسعه و صنعتی شدن همخونی دارد. عوامل دیگری نیز به عنوان عناصر پیشبرنده و محرک مثبت در توسعه در دین اسلام وجود دارد و مسلمانان با تکیه بر آن می توانند از مرز سنت گرایی به عنوان مهمترین مانع رسیدن به توسعه و دگرگونی اقتصادی در زندگی شان از آن سود ببرند . لذا می توان نتیجه گرفت شرایط ارزش لازم برای رسیدن به توسعه در بطن اسلام موجود است و از این جهت اسلام نه تنها منافی و مانع توسعه نیست بلکه با تشویق مسلمانان به بهبود شرایط خویش و بسط رفاه در جامعه آنان را در برای گام نهادن در مسیر توسعه تشویق می کند. همانگونه که مسلمانان در قرون سوم تا ششم به پیشرفت های عظیم علمی و اقتصادی دست یافتند هم اکنون نیز با تکیه بر اخلاق اقتصادی دین اسلام می توانند ازاین ارزشهای اقتصادی دینی برای بهبود شرایط زندگی خویش و جبران عقب ماندگی های زندگی اقتصادی شان از آن بهره مند شوند.در مورد دین زرتشت نیز به نظر می رسد متغییر ها و عناصر اخلاق اقتصادی دین زرتشت تضادی با توسعه ، صنعتی شدن و مدرنیسم نداشته باشند.به عبارتی دین زرتشت دینی است سازگار با نیاز های روز و توسعه و صنعتی شدن.توسعه یافتگی پارسیان هند دلیل مهمی بر تناسب دین زرتشت و توسعه است.تاکید بسیاری که دین زرتشت بر ارزشمندی دنیا ، بهره مندی از دنیا و نعمتهای روی زمین ،تاکید بر اسایش و رفاه از ارزشهایی است که در گرایش و ایجاد انگیزه برای سازندگی و پیشرفت نقش اساسی داشته است. همچنین تاکید بسیار زیاد دین زرتشت بر خرد و خرد گرایی و علم آموزی به نظر می رسد از مهمترین عناصری بوده که ایرانیان با تکیه و توسل به آن تمدن را در ایران باستان در زمینه های گوناگون صنعتی ، پزشکی ، نجوم ، کشاورزی ، سدسازی و راه سازی( به عنوان زیر بنای توسعه) ، اقتصادی و.. به اوج رساندند.لازم به ذکر است دانشگاه جندی شاپور در ایران باستان بزرگترین مرکز پزشکی آن روز دنیای شرق محسوب می شد که مدرسینی حتی از یونان ، هند و مصر در آن تدریس می کردند.خدمات خاندان بختیشوع به عنوان اساتید و پزشکان نامدار ایرانی این دانشگاه حتی بعد از اسلام نیز مورد استفاده مسلمین و خلفا عباسی قرار گرفت. (نک.کرامتی،25:1380) لازم به ذکر است خردگرایی همواره از سوی صاحبنظران توسعه به عنوان یکی از مهمترین پیش نیاز ها و عناصر توسعه وپیشرفت اقتصادی شناخته شده است و دین زرتشت از این جهت سرشار از آموزه های مبتنی بر خرد گرایی است و از این جهت این آموزه عنصر پیشبرنده در مسیر توسعه در دین زرتشت شناخته می شود که با نیازهای زندگی مدرن نه تنها تضاد ندارد بلکه لازمه زندگی مدرن و توسعه یافته محسوب می شود.
به نظر می رسد تاکید دین زرتشت بر نظم و قانون یکی از مهمترین پایه های شکلگیری دیوانسالاری در ایران باستان بود.در ایران باستان و پس از اسلام دیوانسالاری و بوروکراسی که ایجاد شده بود بسیاری از ویژگیهایی که وبر در مورد بوروکراسی نامبرده وجود داشت. اولین دیوانسالاری بزرگ دنیا در زمان داریوش هخامنشی در ایران ایجاد شد. این بوروکراسی ابداعی ایرانیان عصر هخامنشی بعدها در عصر ساسانیان توسعه یافت . تاثیر پذیری اروپاییان از این بوروکراسی منظم و منسجم به حدی بوده است که ویل دورانت می نویسد: سرچشمه رسوم دیپلماسی اروپا و آمریکا را میتوان در دربار پادشاهان ایران جست. (.دورانت،169:1385) مطمئناً تمدن عظیم ایران باستان ( بویژه امپراطوری هخامنشیان ) بدون تکیه بر نظم و سازماندهی نمی توانسته به آن حد اعلی برسد.وبر و اندیشمندان توسعه ، از نظم به عنوان یکی از مهمترین ارکان های رسیدن به توسعه یافتگی یاد می کنند.در دین زرتشت بر مسئولیت شناسی و مشارکت اجتماعی تاکید بسیاری شده است.خیر و نیکی در کنار دیگران معنی پیدا می کند.راه رستگاری در دین زرتشت از مسیر حرکت در جهت خیر همگانی می گذرد. زرتشت در گات ها پیروانش را تشویق می کند تا به یاری یکیدیگر بشتابند.راه رستگاری اخروی از مسیر کمک به دیگران و آبادی زمین می گذرد و به تعبیر اوستا ، خوشبخت کسی است که در جستجوی خوشبختی دیگران باشد.این روحیه به نظر می رسد در توسعه و پیشرفت پارسیان هند در حال حاضر نقش مهمی ایفا کرده باشد و میزان همبستگی بالای این اقلیت زرتشتی در هند علارغم همزیستی و هماهنگی فوق العاده با بومیان هند ، می تواند شاهدی بر این مدعا باشد.به نظر می رسد یکی از مهمترین متغییر ها و عناصری که پیشرفت اقتصادی زرتشتیان را در طول تاریخ رقم زده است نفی تقدیرگرایی است. زرتشتیان همانگونه که در فصل پنجم توضیح داده شد سرنوشت از پیش تعیین شده را را قبول نداشته و مشیت الهی را همان قانون پایدار رسیدن هر کس به حق خود با تلاش خود می دانند. این عنصر در بسیاری از ادیان توحیدی وجود ندارد.راجرز تقدیر گرایی را از موانع روانی توسعه می پندارد . همچنانکه بسیاری دیگر از اندیشمندان نوسازی و مدرنیسم بر این باورند. (نک.ازکیا،115:1377)در مورد عقلانیت اقتصادی نیز آیین زرتشت به ارزشهای مورد نظر وبر نزدیک است.جستجوی حداکثر سود با توجه به ارزشمندی رفاه و سعادت مادی در دین زرتشت یک ارزش است. دین زرتشت تنها دین بزرگی است که در آن ثروت یکی از ملاک های برتری انسان ها محسوب می شود.تاکید دین زرتشت بر مختار بودن انسان در برگزیدن سرنوشت خویش و محاسبه گری به نظر می رسد در پیشرفت های زرتشتیان در طول تاریخ در ایران باستان و پس از آن در هند بی تاثیر نبوده باشد.اگر چه این عقلانیت از تمامی مولفه های مورد نظر وبر برخوردار نبود.یکی از عناصری که سبب شده تا احتمالاً دین زرتشت در ایران باستان نتوانسته نوعی سرمایه داری مورد نظر وبر را بوجود بیاورد تاکید بر کشاورزی به عنوان شیوه تولید برتر است. این تاکیدات دین زرتشت بر کشاورزی که البته تاثیرات عمیقی در طول تاریخ بر زندگی زرتشتیان و ایرانیان داشته به نظر می رسد از موانع صنعتی شدن ایرانیان زرتشتی بوده است. زمین و کشاورزی هنوز هم در ایران با گذشت قرن ها مقدس و ارزشمند است.از سوی دیگر متغییری به نام ارزشمندی کار و تلاش همواره محرکی برای زرتشتیان در طول تاریخ بوده تا هر سرزمین را که در آن زندگی می کنند به هایت آبادانی برسانند و آبادانی است که در دین زرتشت از آن به عنوان راه رستگاری زرتشتیان و عامل خشنودی اهورا مزدا نامبرده شده است.تمدن عظیم ایران باستان ، حفر قنات های بسیار طویا و ارزشمند پیشرفت پارسیان هند در پس از اسلام احتمالاً تحت تاثیر همین آموزه های دینی بوده است.
با توجه به موارد فوق به نظر می رسد هم دین زرتشت و هم دین اسلام با توجه به شواهد تاریخی و مستندات علمی نه تنها مانع توسعه و توسعه یافتگی محسوب نمی شوند بلکه بسیاری از ارزشهای اقتصادی دینی مورد تاکید این ادیان که در فحات فوق بدان اشاره شد از عناصر پیشبرنده و مورد نیاز توسعه محسوب می شوند و این دو دین تقابلی با مدرنیته و توسعه یافتگی ندارند بلکه لازم است تا این ارزشهای مثبت و سازنده بیشتر شناسایی و برجسته و مورد استفاده قرار گیرند. نکته مهم اینجاست که هر دو دین اسلام و زرتشت بر برابری فرصت ها در مسیر توسعه و پیشرفت تاکید می کنند. مقوله ای که گونار میردال آن را مهمترین و مناسبترین ارزش برای توسعه می داند. (نک .زاهدی،103:1382) و در هر دو دین هدف توسعه در نهایت کاهش و از بین بردن نابرابری بین همه اقشار و طبقات مردم است.
